Preventie van maatschappelijke problemen

Hoe zorg je er als gemeente voor dat inwoners een goede kwaliteit van leven hebben? De eerste stap is achterhalen welke maatschappelijke uitdagingen zij ervaren. De gemeente Voorst startte daarom het project ‘Voorst onder de Loep’. Samen met haar inwoners heeft de gemeente maatschappelijke problemen geanalyseerd. Daarna zijn preventieve acties geformuleerd om maatschappelijke problemen vaker te voorkomen. Projectleider Koen van Bremen vertelt over deze bottom-up aanpak.

Maatschappelijke problemen boven tafel

Koen: ‘‘Je kunt als gemeente wel verzinnen wat er allemaal moet gebeuren, maar het is veel waardevoller om in gesprek te gaan met de samenleving. Om samen te kijken welke uitdagingen spelen en welke ideeën er zijn om die uitdagingen aan te pakken.’’ Met behulp van 90 vrijwillige interviewers zijn 411 sleutelfiguren geïnterviewd. Deze mensen zijn bijvoorbeeld actief bij zorginstellingen, welzijnsorganisaties, sportverenigingen, kerken, scholen en dorpshuizen. Zij zijn geselecteerd omdat zij vanuit hun eigen ervaring kennis hebben van preventie en weten wat er leeft in de samenleving. ‘‘Omdat je mensen uit zoveel verschillende invalshoeken interviewt, krijg je vanzelf alles boven tafel. Je moet niet van te voren bedenken over welke doelgroepen of thema’s het gaat. Je moet het de mensen zelf vragen.’’

Alle interviews zijn uitgeschreven en verzameld in een 1000 pagina’s tellende bloemlezing. De projectleden zochten vervolgens naar verbanden. ‘‘We hebben alles geprint en relevante passages bij elkaar gelegd. Zo bleven we zo dicht mogelijk bij wat de inwoners vertelden. En we voorkwamen dat we het vanuit ons eigen referentiekader benaderden.’’ Van de citaten maakten ze 19 schema’s. De schema’s bevatten onderwerpen als toegankelijkheid van zorg, verslaving en eenzaamheid. Ieder schema geeft stapsgewijs de oorzaken van een probleem weer. Het teruggaan naar de kern van problemen helpt de gemeente Voorst zo goed mogelijk aan preventie doen.

Problemen aanpakken bij de kern

‘‘Als we het hebben over preventie, doen we vaak aan symptoombestrijding. We hebben het niet over het voorkomen van problemen, maar over het beperken van de effecten ervan.’’ De schema’s helpen om echt preventief te werk te gaan. ‘‘We stelden onszelf de vraag: ‘Op welk niveau begint onze invloed? En wat kunnen we beïnvloeden?’ Hoe dieper we in het schema komen, hoe meer we aan preventie doen. Omgekeerd geldt: hoe lager in het schema, hoe meer het om symptoombestrijding gaat. Dat moet je eigenlijk alleen doen als je geen invloed hebt op dieperliggende oorzaken.’’

Op basis van de probleemanalyse heeft de gemeente een actieprogramma geformuleerd. Een voorbeeld van zo’n actie is een andere aansturing van de welzijnsorganisatie door de gemeente. ‘‘We hanteren een nieuwe werkwijze waarbij de gemeente niet meer oplegt hoe het moet gebeuren. In plaats daarvan nemen we hetgeen wat we samen willen bereiken als uitgangspunt. Dat geeft de welzijnsorganisaties meer rust en lucht. Zij waren vooral bezig met de eisen van de gemeente. Nu kunnen ze bijvoorbeeld wat langer de tijd nemen om te investeren in de relatie met inwoners.’’

Maatschappelijk belang als uitgangspunt

Een grote meerwaarde vindt Koen de cultuurverschuiving bij de gemeente. ‘‘Bij handhaving zijn ze bijvoorbeeld niet alleen bezig met technische handhavingsdoelen. Ze zijn nu veel meer bezig met hun maatschappelijke bijdrage en daar wordt hun werk op ingericht. Dat is een hele grote winst. Partijen verbinden zich nu ook meer met elkaar. ‘‘De analyse liet bijvoorbeeld zien dat er te weinig werd gedaan aan traumaverwerking. Nu werken uitvaartverzorgers en welzijnsorganisaties samen. Het is mooi om te zien dat deze partijen elkaar vinden. Zo zijn inwoners beter geholpen.’’

Tip: ga in gesprek

Om als gemeente een preventiebeleid in te richten, is het volgens Koen van belang te beginnen met een degelijke analyse waarbij je inwoners zelf aan het woord laat. ‘‘Je kunt niet weten wat je moet doen als je niet weet welke oorzaken je moet en kan beïnvloeden. Al neem je 40 in plaats van 411 interviews af, ga in gesprek.’’ Daarnaast vindt Koen het belangrijk niet met een plan of een beleidsnota te beginnen. ‘‘Probeer helemaal blanco te beginnen en benut bijvoorbeeld ervaringsdeskundigen. Zij zijn een hele goede spiegel. Dat is veel waardevoller dan bijvoorbeeld een evaluatie Wmo. Een cijfer uit een rapport zegt niet zoveel, de ervaringen van experts en ervaringsdeskundigen wel. Benut hen.’’

Tip: stuur op proces

Ook voor het proces heeft Koen een aantal tips. ‘‘Laat de inhoud leidend zijn, maar stuur op proces. Zeg niet op voorhand: dit project gaan we doen. Want dan biedt je eigenlijk geen ruimte aan de spelers in de gemeente, zoals de huisarts of de sportvereniging. Laat hun proces hun proces zijn. Als je begint met een vooropgezette verwachting, dan gaat het niet lukken.’’ Daarbij is een goede methode van belang. ‘‘Goede methodiek biedt houvast. Op proces sturen is heel eng. Als je de inhoud moet loslaten, moet je ergens anders je grip en je houvast vinden. Dat is vaak een methodiek of duidelijke processtappen. Dat heeft ons heel erg geholpen, want ons projectteam was geregeld vertwijfeld: ‘Jeetje, wat gaan we nu weer voor volgende fase doen? Gaan we zoveel mensen interviewen? Dat kan toch helemaal niet?’ Nu was het iedere keer opnieuw: ‘Dit is één stap, dit gaan we doen, daarna de volgende stap.’ Die stappen heb je nodig. Anders schiet je alle kanten op en kun je nooit de breedte uit de samenleving benutten.’’

Contact
Neem voor meer informatie contact op met Koen van Bremen, 06-11 41 38 13, k.vanbremen@voorst.nl